Przejdź do treści

Przeciwwskazania do manipulacji odcinka szyjnego — rama IFOMPT krok po kroku

TERAPIA MANUALNA · 19 MIN · PAŹDZIERNIK 2026 · REDAKCJA KATEDRY

Rama IFOMPT nie jest listą przeciwwskazań — jest ścieżką rozumowania, która kończy się bilansem ryzyka i korzyści. Co usunięto z niej w ostatniej rewizji, jakie są realne liczby ryzyka udaru i co dokładnie trzeba powiedzieć pacjentowi przed zabiegiem.

Czym jest rama IFOMPT i dlaczego nie jest listą przeciwwskazań

Ten tekst jest napisany do fizjoterapeuty, który kwalifikuje pacjenta do interwencji na odcinku szyjnym. Nie jest poradą dla osoby, która zastanawia się, czy może iść na zabieg — i nie zastępuje szkolenia praktycznego.

Najczęstsze nieporozumienie dotyczące ramy IFOMPT polega na tym, że szuka się w niej listy. Rama listy nie zawiera. Zawiera ścieżkę rozumowania, w której wyjściem nie jest „wolno” albo „nie wolno”, tylko oszacowanie ryzyka zestawione z oczekiwaną korzyścią — i decyzja, którą podejmujesz razem z pacjentem.1

Ta różnica ma konsekwencje praktyczne. Lista pozwala odhaczyć pozycje i poczuć się bezpiecznie. Ścieżka rozumowania wymaga, żebyś umiał nazwać, czego konkretnie się obawiasz, jak bardzo i co z tego wynika dla wyboru techniki.

Dokument dotyczy patologii naczyniowych szyi przed interwencją mięśniowo-szkieletową i jest wspólnym stanowiskiem środowiska terapii manualnej. Powstał z syntezy dowodów i konsensusu, więc jego moc jest mocą uzgodnienia, a nie metaanalizy — i warto to mówić wprost.126

Jakie są przeciwwskazania do manipulacji odcinka szyjnego

Skoro rama nie daje listy, to co właściwie zatrzymuje rękę terapeuty? Trzy grupy sytuacji, i żadna z nich nie jest wynikiem testu.

  • Objawy sugerujące toczącą się patologię naczyniową. Nowy, nietypowy dla pacjenta ból głowy lub szyi — zwłaszcza opisywany jako najgorszy w życiu albo o nagłym początku — oraz objawy neurologiczne z obszaru tylnego krążenia. To jest sytuacja do pilnego skierowania lekarskiego, nie do zmiany techniki.
  • Obraz, w którym ryzyko przewyższa oczekiwaną korzyść. Tu decyduje zestawienie czynników ryzyka z tym, co realnie chcesz osiągnąć i czym jeszcze możesz to osiągnąć.
  • Brak świadomej zgody. Jeśli pacjent nie został poinformowany o ryzyku i alternatywach albo nie wyraził zgody, nie ma znaczenia, jak dobrze wypadła reszta kwalifikacji.

Stanowisko American Heart Association i American Stroke Association formułuje to od strony lekarskiej: związek między manipulacją szyjną a rozwarstwieniem tętnic szyi nie został dowiedziony jako przyczynowy, ale pacjentów należy informować o takiej możliwości przed zabiegiem.16 To jest dokładnie ten poziom ostrożności, który rama operacjonalizuje.

Czy testy tętnicy kręgowej cokolwiek wykrywają

Krótka odpowiedź: nie. Przegląd systematyczny dokładności diagnostycznej przedmanipulacyjnych testów niewydolności kręgowo-podstawnej przesiał 1677 rekordów i znalazł cztery badania, wszystkie o wątpliwej jakości. Czułość wynosiła od 0% do 57%, swoistość od 67% do 100%, a dodatni iloraz wiarygodności rozciągał się od 0,22 do 83,25.2

Najważniejsza liczba jest jednak inna: ujemny iloraz wiarygodności sięgał 1,40.2 Wartość powyżej jedności oznacza, że w części badań ujemny wynik testu podnosił prawdopodobieństwo patologii. Test nie ma więc wartości wykluczającej — a wykluczanie było jedynym powodem, dla którego go wykonywano. Jak czytać te liczby i dlaczego iloraz blisko jedności nie zmienia decyzji, rozpisujemy osobno w tekście o czułości i swoistości.

Nie przetrwał też mechanizm, na którym testy się opierały. Przegląd 31 badań z udziałem 2254 osób, dotyczący przepływu w tętnicach szyjnych i wewnątrzczaszkowych w różnych pozycjach głowy, pokazał, że u większości ludzi pozycje kranio-szyjne nie zmieniają przepływu w sposób istotny.4

Zespół autorów ramy postawił sprawę jednoznacznie w osobnym stanowisku zatytułowanym bez ogródek „tak, powinniśmy porzucić przedzabiegowe testy pozycyjne”: niska czułość generuje wyniki fałszywie ujemne, konstrukt leżący u podstaw testu nie jest trafny, a w piśmiennictwie opisano poważne zdarzenia występujące po ujemnym teście.3

Krok pierwszy: wywiad, czyli miejsce, w którym zapada większość decyzji

Rozumowanie kliniczne według ramy IFOMPT Pięć etapów: wywiad z pytaniami o objawy naczyniowe, ocena czynników ryzyka, badanie przedmiotowe bez testów pozycyjnych, bilans ryzyka i korzyści z wyborem techniki, świadoma zgoda i dokumentacja. 1WywiadCharakter, początek i przebieg bólu. Czy ten ból jest dla pacjenta nowy inietypowy. Objawy z obszaru tylnego krążenia. Odpowiedź na dotychczasoweleczenie.2Czynniki ryzyka naczyniowegoNiedawny uraz, migrena, palenie, nadciśnienie, niedawna infekcja, zaburzenialipidowe, wywiad rodzinny. Nie jako lista do odhaczenia, tylko jako tło dlaobrazu klinicznego.3Badanie przedmiotoweCiśnienie tętnicze, badanie nerwów czaszkowych, ocena chodu i równowagi,badanie neurologiczne. Bez testów pozycyjnych — zostały z ramy usunięte.4Bilans ryzyka i korzyściCo chcesz osiągnąć, czym jeszcze możesz to osiągnąć i jak duże jest ryzykoprzy tym konkretnym pacjencie. Wybór techniki wynika z tego bilansu.5Zgoda i dokumentacjaInformacja o ryzyku i alternatywach, zgoda pacjenta, zapis w karcie. Bez tegopoprzednie cztery kroki nie mają potwierdzenia.
RYC. 1 · Rozumowanie kliniczne według ramy IFOMPT

Wywiad jest tu najważniejszy, bo to on — a nie żaden manewr — wyłapuje toczącą się patologię. Pytania, które mają paść, dotyczą: czy ból jest nowy i inny niż dotychczasowe dolegliwości pacjenta, jak się zaczął (nagle czy stopniowo), czy towarzyszą mu zawroty głowy, podwójne widzenie, zaburzenia mowy lub połykania, drętwienie twarzy, nudności, zaburzenia równowagi.125

Praca prospektywna porównująca pacjentów z rozwarstwieniem z grupą kontrolną pokazuje, dlaczego to takie trudne: obraz kliniczny rozwarstwienia bywa nie do odróżnienia od zwykłego bólu szyi, zwłaszcza na wczesnym etapie.6 Dlatego decyduje nie pojedynczy objaw, tylko wzorzec — nowość, nietypowość i dynamika.

Trzy wyjścia z wywiadu Ścieżka decyzyjna: obraz sugerujący patologię naczyniową prowadzi do pilnego skierowania, obraz niejasny do odroczenia i obserwacji, obraz mięśniowo-szkieletowy do bilansu ryzyka i wyboru techniki. Czy obraz sugeruje toczącą się patologię naczyniową? Nowy, nietypowy bólgłowy lub szyi, objawy z tylnego krążeniajeśli tak — pilne skierowanie lekarskie, nie modyfikacja technikinieCzy obraz jest jednoznacznie mięśniowo-szkieletowy?jeśli nie masz pewności — odrocz interwencję, obserwuj, umów kontrolętakZestaw ryzyko z oczekiwaną korzyścią i dobierz technikę. Uzyskaj zgodę,zapisz rozumowaniedecyzja jest wspólna z pacjentem, nie jednostronna
RYC. 2 · Trzy wyjścia z wywiadu

Krok drugi: które czynniki ryzyka naprawdę coś znaczą

Rama podaje odsetki czynników ryzyka osobno dla zdarzeń z rozwarstwieniem i bez niego — i to jest główna wartość tych tabel, bo profile wyraźnie się różnią.1 W rozwarstwieniach dominują: niedawny uraz (40–64%), anomalia naczyniowa (39%), palenie (30%), migrena (23%), zaburzenia lipidowe (23%), niedawna infekcja (22%) i nadciśnienie (19%).

Nowsza metaanaliza daje to, czego tabele ramy dać nie mogą: zbiorcze ilorazy szans wobec zdrowej grupy kontrolnej, z oceną pewności dowodów.7

CzynnikIloraz szans (95% CI)Pewność dowodów
Drobny uraz4,33 (1,96–9,56)niska
Homozygotyczność MTHFR TT2,94 (1,80–4,78)umiarkowana
Migrena2,34 (1,58–3,48)umiarkowana
Terapia manipulacyjna w ciągu 30 dni0,64 (0,26–1,60) — nieistotnebardzo niska

Czynniki ryzyka rozwarstwienia tętnic szyi wobec zdrowej grupy kontrolnej.7 Zwróć uwagę na ostatni wiersz i na szerokość przedziałów — to nie są liczby, na których można budać pewność.

Ostatni wiersz wymaga komentarza, bo bywa cytowany w obie strony. Zbiorczy iloraz szans dla terapii manipulacyjnej w ciągu trzydziestu dni przed zdarzeniem nie był istotny statystycznie, przy bardzo niskiej pewności dowodów i materiale liczącym ponad 47 tysięcy osób. Po skorygowaniu o czynniki zakłócające oszacowania dla szyjnej terapii manipulacyjnej były istotnie niższe niż oszacowania nieskorygowane. Pojedyncze badanie podawało iloraz 3,6 (1,23–10,7) wobec zdrowych ochotników i było jedynym, które wykazało istotnie podwyższone ryzyko.7

Jedno zastrzeżenie wiekowe z samej ramy: dane prospektywne sugerują, że w podgrupie rozwarstwień u osób poniżej 38. roku życia markery sercowo-naczyniowe, w tym nadciśnienie, nie wiązały się ze zdarzeniem.1 Czyli profil ryzyka młodego pacjenta jest inny niż starszego i nie wolno go czytać z tej samej tabeli.

Krok trzeci: co wykonać w badaniu zamiast testów pozycyjnych

Skoro testy pozycyjne odpadły, powstaje praktyczne pytanie: co robić zamiast nich. Odpowiedź jest mniej efektowna, ale sensowniejsza — badanie ogólnolekarskie i neurologiczne, które faktycznie coś wykrywa.

  • Pomiar ciśnienia tętniczego, obustronnie przy pierwszej wizycie.
  • Badanie nerwów czaszkowych — zwłaszcza przy objawach z obszaru tylnego krążenia.
  • Ocena chodu, równowagi i koordynacji.
  • Badanie neurologiczne kończyn: czucie, siła, odruchy.
  • Ocena oczu i mowy przy jakimkolwiek podejrzeniu zdarzenia naczyniowego.

Autorzy ramy opisali to osobno w krótkim tekście o tym, co robić, a czego nie robić przy ocenie funkcji naczyniowej u pacjenta z bólem szyi, głowy lub twarzy.25 Przesłanie jest proste: zrezygnuj z manewrów prowokacyjnych, wykonaj badanie, które wykrywa realne nieprawidłowości.

Warto też wiedzieć, co rama mówi o postępowaniu po stwierdzeniu objawów alarmowych: zaleca natychmiastowe skierowanie po pomoc medyczną, a przy podwyższonym ciśnieniu — codzienne monitorowanie.1 To nie jest sama lista objawów do zapamiętania, tylko lista z przypisanym działaniem.

Jakie jest realne ryzyko udaru po manipulacji szyjnej

Zacznijmy od tła, bo bez niego żadna liczba nic nie znaczy. Zapadalność na rozwarstwienie tętnic szyi w populacji ogólnej wynosi 2,6 na 100 000 rocznie (1,86–3,33), z czego tętnica szyjna wewnętrzna 1,72 i tętnica kręgowa 0,97.8 Udar w obszarze kręgowo-podstawnym występuje z częstością poniżej jednego przypadku na 100 000 osobolat: 0,750 w Ontario i 0,855 w Saskatchewan.9

Najczęściej cytowane badanie o manipulacji i udarze obejmowało 818 udarów kręgowo-podstawnych w populacji ponad stu milionów osobolat. Jego właściwy wniosek brzmi: nie znaleziono nadwyżki ryzyka wobec wizyty u lekarza pierwszego kontaktu.10 Związek z wizytami u chiropraktyka w młodszej grupie wiekowej był podobny do związku z wizytami lekarskimi — co autorzy interpretują tak, że pacjenci z rozwijającym się rozwarstwieniem szukają pomocy z powodu bólu głowy i szyi, niezależnie od tego, do kogo trafią.

Replikacja w populacji amerykańskiej na 1829 przypadkach dała ten sam wzorzec: brak istotnego związku z wizytami chiropraktycznymi, przy istotnym związku z wizytami lekarskimi.11

Sama rama podaje własne przeliczenie: rozwarstwienie tętnicy kręgowej w populacji ogólnej to 0,75–2,9 na 100 000 osób, a rozwarstwienia powiązane z leczeniem fizykalnym — około 0,4 do 5 na 100 000 pacjentów.1 Autorzy jednocześnie przyznają, że rozpiętość oszacowań świadczy o fundamentalnym problemie metodologicznym w całym tym piśmiennictwie.

Czy sama rama wykrywa pacjentów podwyższonego ryzyka

To pytanie zadaje się rzadko, a jest najuczciwsze z możliwych. Odpowiedź pochodzi z badania walidacyjnego na 150 pacjentach podstawowej opieki z bólem szyi lub głowy, ocenianych przez 19 fizjoterapeutów: czułość 0,50 (0,39–0,61), swoistość 0,63 (0,51–0,75), dodatni iloraz wiarygodności 1,36 (0,93–1,99), pole pod krzywą 0,57 (0,49–0,65).14

Przetłumaczone na praktykę: rama nie jest testem przesiewowym i nie wolno jej tak traktować. Ujemny wynik kwalifikacji nie zdejmuje z terapeuty obowiązku obserwowania pacjenta. Jej wartość polega na uporządkowaniu rozumowania, nie na wykrywaniu.

Do tego dochodzi powtarzalność. W bliźniaczym badaniu z tego samego projektu zgodność między badaczami wyniosła 71%, a ważona kappa 0,39 (0,21–0,57), przy rozrzucie między parami od 0,14 do 1,00. Najgorzej wypadła kategoria pośrednia — zgodność swoista 38%, wobec 84% dla ryzyka niskiego.15 Po połączeniu kategorii pośredniej i wysokiej kappa rosła do 0,60.

Innymi słowy: dwóch terapeutów oceniających tego samego pacjenta często przypisze go do różnych kategorii, zwłaszcza w strefie niepewności — czyli dokładnie tam, gdzie decyzja jest trudna.

Czy manipulacja rozciąga tętnicę bardziej niż zwykły ruch

To pytanie pada na każdym kursie i ma zaskakująco jednoznaczną odpowiedź.

Odkształcenie tętnicy kręgowej w segmencie V3 Manipulacja daje odkształcenie od 2,6 do 5 procent, bierny zakres ruchu szczytowo 11 do 13 procent, a mechaniczne zerwanie tętnicy następuje przy 58 do 62 procent. 0%16%33%49%65%Manipulacja (Diversified, C2–C4)5%Bierny zakres ruchu (szczytowo)13%Zerwanie mechaniczne tętnicy62%
RYC. 3 · Odkształcenie tętnicy kręgowej w segmencie V3

Zastrzeżenie, bez którego ta sekcja byłaby nieuczciwa: wszystkie te pomiary pochodzą z materiału zwłokowego.24 Tkanka po śmierci ma inne właściwości mechaniczne niż żywa, a wyniki nie mówią nic o tętnicy już osłabionej toczącym się procesem chorobowym. Rama wyciąga z tego wniosek ostrożny i słuszny: sama interwencja fizykalna, zwłaszcza w pozycjach środkowego zakresu ruchu, nie generuje obciążeń wystarczających, by samodzielnie wyjaśnić rozwarstwienie.1

Jak często zdarzają się zdarzenia niepożądane i jak wyglądają

Zdarzenia łagodne i umiarkowane, przemijające, są częste: około 41% (17–68) w badaniach kohortowych i 22% (11,1–36,2) w badaniach z randomizacją. Poważne są rzadkie — około 0,13%.18

Nowsze dane z czynnego nadzoru w praktyce, obejmujące 42 praktyków i 3819 wizyt z kompletem ocen, dają podobny rząd wielkości przy lepiej opisanym mianowniku: zdarzenia niepożądane u 21,3% pacjentów, w tym łagodne 7,9%, umiarkowane 6,2% i ciężkie 3,7%.19

Przegląd opisów przypadków po manipulacji lub mobilizacji szyjnej przesiał 1043 prace, włączył 144 i opisał 227 przypadków. Rozwarstwienie tętnic szyi — kręgowej lub szyjnej wewnętrznej — wystąpiło w 57% przypadków, a leczenie u chiropraktyka w 66%. Nie udało się wyodrębnić profilu pacjenta podwyższonego ryzyka.20 To jest ważna informacja negatywna: nie ma sylwetki, którą można by wypatrywać w poczekalni.

Praktyczny wniosek dla rozmowy z pacjentem: uprzedzenie o przemijającej bolesności czy zmęczeniu po zabiegu nie jest przesadną ostrożnością. To jest opis tego, co zdarza się jednej osobie na kilka.

Świadoma zgoda: co dokładnie trzeba powiedzieć

Zgoda nie polega na wymienieniu najgorszego możliwego powikłania i poproszeniu o podpis. Polega na tym, żeby pacjent mógł podjąć decyzję, mając obraz zbliżony do rzeczywistości.

  1. Co proponujesz i po co. Jaka technika, na czym polega, jakiej zmiany się spodziewasz.
  2. Czego pacjent może się spodziewać po zabiegu. Przemijająca bolesność i zmęczenie są częste — mówimy o tym zawczasu, nie po fakcie.
  3. Jakie jest ryzyko poważne. Uczciwie: jest bardzo rzadkie, a oszacowania w literaturze różnią się o rzędy wielkości. Nie podawaj jednej liczby jako pewnej.
  4. Jakie są alternatywy. Mobilizacja, ćwiczenia, edukacja — i co o nich wiadomo.
  5. Że pacjent może odmówić na każdym etapie, także w trakcie.

Przegląd poświęcony obowiązkowi informacyjnemu w terapii manualnej pokazuje, że praktyka odbiega od standardu prawnego i że rozmowa o ryzyku bywa pomijana właśnie dlatego, że ryzyko jest rzadkie.17 To nie jest dobry argument: rzadkość zdarzenia nie zwalnia z obowiązku poinformowania o nim.

Stanowisko kardiologiczno-neurologiczne formułuje to jeszcze mocniej — pacjent powinien zostać poinformowany o możliwym związku między manipulacją szyjną a rozwarstwieniem przed zabiegiem, mimo że związek przyczynowy nie został dowiedziony.16

Co musi znaleźć się w karcie pacjenta

Dokumentacja jest ostatnim krokiem ramy i jedynym śladem po całym rozumowaniu. Pięć elementów.

  • Objawy i czynniki ryzyka, o które pytałeś — także te, których nie było.
  • Wynik badania przedmiotowego, w tym ciśnienie tętnicze.
  • Twoje oszacowanie ryzyka i uzasadnienie wyboru techniki.
  • Treść informacji przekazanej pacjentowi i fakt uzyskania zgody.
  • Zalecenia pozabiegowe i objawy, przy których pacjent ma się pilnie zgłosić.

Ostatni punkt bywa pomijany, a jest najważniejszy przy zdarzeniu rzadkim. Pacjent, który po zabiegu poczuje nowy, nietypowy ból głowy albo zaburzenia widzenia, musi wiedzieć, że to jest powód do natychmiastowego kontaktu z pomocą medyczną — a nie do odczekania do kolejnej wizyty.1

Zapis „wykonano manipulację C5-C6” nie jest dokumentacją kwalifikacji. Jest dokumentacją zabiegu. To dwie różne rzeczy i w razie zdarzenia niepożądanego tylko jedna z nich coś znaczy.

Najczęstsze pytania

Czy test tętnicy kręgowej przed manipulacją jest obowiązkowy?+

Nie — został usunięty z ramy IFOMPT. W przeglądzie dokładności diagnostycznej czułość testów przedmanipulacyjnych wynosiła od 0% do 57%, a ujemny iloraz wiarygodności sięgał 1,40, czyli w części badań wynik ujemny podnosił prawdopodobieństwo patologii.2 Autorzy ramy opublikowali osobne stanowisko zalecające porzucenie tych testów.3

Co zrobić, gdy test pozycyjny wyszedł ujemny?+

Nie traktować tego jako pozwolenia. To jest największe ryzyko związane z tym testem: opisano poważne zdarzenia występujące po ujemnym wyniku.3 Decyzję podejmuje się na podstawie wywiadu, czynników ryzyka i badania przedmiotowego, a nie na podstawie manewru prowokacyjnego.

Jakie jest ryzyko udaru po manipulacji odcinka szyjnego?+

Bardzo małe, ale literatura nie zna jednej liczby. Oszacowania częstości poważnych zdarzeń rozciągają się od 1 na 20 000 do 1 na 250 000 000 manipulacji.12 Dla tła: rozwarstwienie tętnic szyi w populacji ogólnej występuje z częstością 2,6 na 100 000 rocznie.8

Czy manipulacja szyjna powoduje rozwarstwienie tętnicy?+

Związek przyczynowy nie został dowiedziony. Największe badanie populacyjne nie znalazło nadwyżki ryzyka wobec wizyty u lekarza pierwszego kontaktu10, a w metaanalizie zbiorczy iloraz szans dla terapii manipulacyjnej w ciągu 30 dni przed zdarzeniem nie był istotny.7 Przeważająca interpretacja: pacjent z rozwijającym się rozwarstwieniem szuka pomocy z powodu bólu głowy i szyi.

Jakie objawy powinny zatrzymać terapeutę przed manipulacją?+

Nowy, nietypowy dla pacjenta ból głowy lub szyi, zwłaszcza o nagłym początku, oraz objawy z obszaru tylnego krążenia: zawroty głowy, podwójne widzenie, zaburzenia mowy lub połykania, drętwienie twarzy, zaburzenia równowagi. Przy takim obrazie właściwym postępowaniem jest pilne skierowanie lekarskie, a nie zmiana techniki na łagodniejszą.

Czy rama IFOMPT działa? Jaka jest jej czułość?+

W badaniu walidacyjnym na 150 pacjentach czułość wyniosła 0,50 (0,39–0,61), a swoistość 0,63 (0,51–0,75).14 Rama nie jest więc testem przesiewowym i ujemna kwalifikacja nie zwalnia z obserwacji pacjenta. Jej wartość polega na uporządkowaniu rozumowania.

Czy zwykłe ruchy szyi obciążają tętnicę mniej niż manipulacja?+

Przeciwnie. Odkształcenie tętnicy kręgowej podczas manipulacji wynosi 2,6–5,0%, podczas biernego badania zakresu ruchu 11–13%, a mechaniczne zerwanie następuje przy 58–62%.22 Zastrzeżenie: wszystkie te pomiary pochodzą z materiału zwłokowego i nie dotyczą tętnicy już zmienionej chorobowo.

Co trzeba powiedzieć pacjentowi przed manipulacją szyjną?+

Co proponujesz i po co, czego spodziewać się po zabiegu (przemijająca bolesność jest częsta — dotyczy około jednej osoby na kilka)18, jakie jest ryzyko poważne wraz z informacją, że oszacowania różnią się o rzędy wielkości, jakie są alternatywy i że pacjent może odmówić na każdym etapie.

Bibliografia

  1. Rushton A, Carlesso LC, Flynn T, Hing WA, Rubinstein SM, Vogel S, Kerry R. International Framework for Examination of the Cervical Region for Potential of Vascular Pathologies of the Neck Prior to Musculoskeletal Intervention: International IFOMPT Cervical Framework. Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy 2023;53(1):7-22. DOI: 10.2519/jospt.2022.11147 · PMID: 36099171
  2. Hutting N, Verhagen AP, Vijverman V, Keesenberg MD, Dixon G, Scholten-Peeters GG. Diagnostic accuracy of premanipulative vertebrobasilar insufficiency tests: a systematic review. Manual Therapy 2013;18(3):177-182. DOI: 10.1016/j.math.2012.09.009 · PMID: 23127991
  3. Hutting N, Kerry R, Coppieters MW, Scholten-Peeters GGM. Yes, we should abandon pre-treatment positional testing of the cervical spine. Musculoskeletal Science and Practice 2020;49:102181. DOI: 10.1016/j.msksp.2020.102181 · PMID: 32861354
  4. Kranenburg HA, Tyer R, Schmitt M i wsp. Effects of Head and Neck Positions on Blood Flow in the Vertebral, Internal Carotid, and Intracranial Arteries: A Systematic Review. Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy 2019;49(10):688-697. DOI: 10.2519/jospt.2019.8578 · PMID: 31276624
  5. Hutting N, Kranenburg HA, Taylor A, Kerry R. Implementation of the International IFOMPT Cervical Framework: a survey among educational programmes. Musculoskeletal Science and Practice 2022;60:102619. DOI: 10.1016/j.msksp.2022.102619 · PMID: 35839703
  6. Thomas LC, Rivett DA, Attia JR, Levi CR. Risk Factors and Clinical Presentation of Cervical Arterial Dissection: Preliminary Results of a Prospective Case-Control Study. Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy 2015;45(7):503-511. DOI: 10.2519/jospt.2015.5877 · PMID: 25996363
POZOSTAŁE 20 ŹRÓDEŁ +
  1. Jacobs B i wsp. Risk factors for cervical artery dissection: a systematic review and meta-analysis. Stroke and Vascular Neurology 2026. DOI: 10.1136/svn-2025-004186 · PMID: 40866078
  2. Lee VH, Brown RD Jr, Mandrekar JN, Mokri B. Incidence and outcome of cervical artery dissection: a population-based study. Neurology 2006;67(10):1809-1812. DOI: 10.1212/01.wnl.0000244486.30455.71 · PMID: 17130413
  3. Boyle E, Côté P, Grier AR, Cassidy JD. Examining vertebrobasilar artery stroke in two Canadian provinces. Spine 2008;33(4 Suppl):S170-S175. DOI: 10.1097/BRS.0b013e31816454e0 · PMID: 18204389
  4. Cassidy JD, Boyle E, Côté P, He Y, Hogg-Johnson S, Silver FL, Bondy SJ. Risk of vertebrobasilar stroke and chiropractic care: results of a population-based case-control and case-crossover study. Spine 2008;33(4 Suppl):S176-S183. DOI: 10.1097/BRS.0b013e3181644600 · PMID: 18204390
  5. Kosloff TM, Elton D, Tao J, Bannister WM. Chiropractic care and the risk of vertebrobasilar stroke: results of a case-control study in U.S. commercial and Medicare Advantage populations. Chiropractic and Manual Therapies 2015;23:19. DOI: 10.1186/s12998-015-0063-x · PMID: 26085925
  6. Nielsen SM, Tarp S, Christensen R, Bliddal H, Klokker L, Henriksen M. The risk associated with spinal manipulation: an overview of reviews. Systematic Reviews 2017;6(1):64. DOI: 10.1186/s13643-017-0458-y · PMID: 28340595
  7. Swait G, Finch R. What are the risks of manual treatment of the spine? A scoping review for clinicians. Chiropractic and Manual Therapies 2017;25:37. DOI: 10.1186/s12998-017-0168-5 · PMID: 29234493
  8. de Best RF, Coppieters MW, van Trijffel E i wsp. Risk assessment of vascular complications following manual therapy of the cervical spine: diagnostic accuracy of the International Framework. Journal of Physiotherapy 2023;69(4):260-266. DOI: 10.1016/j.jphys.2023.08.008 · PMID: 37690959
  9. de Best RF, Coppieters MW, van Trijffel E i wsp. Interexaminer Agreement and Reliability of an International Framework in Patients With Neck Pain and/or Headache. Physical Therapy 2021;101(10):pzab166. DOI: 10.1093/ptj/pzab166 · PMID: 34174073
  10. Biller J, Sacco RL, Albuquerque FC i wsp.; American Heart Association Stroke Council. Cervical arterial dissections and association with cervical manipulative therapy: a statement for healthcare professionals. Stroke 2014;45(10):3155-3174. DOI: 10.1161/STR.0000000000000016 · PMID: 25104849
  11. Simpson JK, Innes S. Informed consent, duty of disclosure and chiropractic: where are we? Chiropractic and Manual Therapies 2020;28(1):60. DOI: 10.1186/s12998-020-00342-5 · PMID: 33148281
  12. Carnes D, Mars TS, Mullinger B, Froud R, Underwood M. Adverse events and manual therapy: a systematic review. Manual Therapy 2010;15(4):355-363. DOI: 10.1016/j.math.2009.12.006 · PMID: 20097115
  13. Pohlman KA, Funabashi M, Ndetan H i wsp. What's the harm? Results of an active surveillance adverse event reporting system. PLOS ONE 2024;19(8):e0309069. DOI: 10.1371/journal.pone.0309069 · PMID: 39159155
  14. Kranenburg HA, Schmitt MA, Puentedura EJ, Luijckx GJ, van der Schans CP. Adverse events associated with the use of cervical spine manipulation or mobilization and patient characteristics: a systematic review. Musculoskeletal Science and Practice 2017;28:32-38. DOI: 10.1016/j.msksp.2017.01.008 · PMID: 28171776
  15. Herzog W, Leonard TR, Symons B, Tang C, Wuest S. Vertebral artery strains during high-speed, low amplitude cervical spinal manipulation. Journal of Electromyography and Kinesiology 2012;22(5):740-746. DOI: 10.1016/j.jelekin.2012.03.005 · PMID: 22483611
  16. Symons B, Herzog W. Cervical artery dissection: a biomechanical perspective. Journal of the Canadian Chiropractic Association 2013;57(4):276-278. PMID: 24302772
  17. Fagundes Loss J, Herzog W. Strain of the vertebral artery during passive neck movements and cervical spinal manipulation. Journal of Bodywork and Movement Therapies 2024;40:1482-1489. DOI: 10.1016/j.jbmt.2024.05.011 · PMID: 39593645
  18. Fagundes Loss J i wsp. Strain in vertebral artery during passive cervical range of motion and spinal manipulation: a systematic review with meta-analysis. Clinical Biomechanics 2025;106685. DOI: 10.1016/j.clinbiomech.2025.106685 · PMID: 41138708
  19. Hutting N, Kranenburg HA, Taylor A, Kerry R. Assessing Vascular Function in Patients With Neck Pain, Headache, or Orofacial Pain: What to Do and What Not to Do. Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy 2021;51(5):211-213. DOI: 10.2519/jospt.2021.10408 · PMID: 33971733
  20. Cagnie B i wsp. Translating the new International IFOMPT Cervical Framework into clinical practice. Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation 2023;36(3):511-518. DOI: 10.3233/BMR-220155 · PMID: 36404531

Materiał ma charakter edukacyjny i jest adresowany do fizjoterapeutów, studentów fizjoterapii oraz lekarzy. Nie zastępuje indywidualnej oceny klinicznej ani konsultacji medycznej.

Czytaj dalej

POWIĄZANE SZKOLENIE

Diagnostyka w terapii manualnej

Dwa dni stacjonarnie w Katowicach (16–17.01.2027): badanie, kwalifikacja, czerwone flagi i wnioskowanie kliniczne. Rozumowanie z tego artykułu przechodzimy na przypadkach, w grupie do 10 osób.

OK. 16 H · SKRYPT Z BIBLIOGRAFIĄ · FISZKI I MATERIAŁY PRZEZ 12 MIESIĘCY